Byju Raveendran: ఒకప్పుడు భారతీయ స్టార్టప్ రంగానికి ఐకాన్గా, దేశంలోనే అత్యంత విలువైన ఎడ్టెక్ (EdTech) సామ్రాజ్యంగా వెలిగిపోయిన ‘బైజూస్’ (Byju’s) పతనం ఇప్పుడు పరాకాష్టకు చేరింది. కోర్టు ఉత్తర్వులను పదే పదే బేఖాతరు చేసినందుకు గానూ, బైజూస్ వ్యవస్థాపకుడు బైజూ రవీంద్రన్కు సింగపూర్ కోర్టు 6 నెలల జైలు శిక్ష విధిస్తూ సంచలన తీర్పునిచ్చింది. భారతదేశ కార్పొరేట్ చరిత్రలోనే ఇది అతిపెద్ద పతనాలలో ఒకటిగా నిలిచిపోయింది.
ఒకప్పుడు రూ. 1.8 లక్షల కోట్ల (22 బిలియన్ డాలర్ల) వాల్యుయేషన్తో ఊహించని రేంజ్లో దూసుకుపోయిన ఈ సంస్థ.. నేడు నిలిచిపోయిన ఆడిట్లు, భారీ అప్పులు, ఆగ్రహంతో ఉన్న పెట్టుబడిదారులు, దివాలా ప్రక్రియ ఇంకా నిధుల దుర్వినియోగం ఆరోపణలతో ప్రపంచవ్యాప్తంగా చట్టపరమైన పోరాటాలను ఎదుర్కొంటోంది.
మహమ్మారి తెచ్చిన లాభాలే.. అప్పుల ఉచ్చుగా!
2011లో ‘థింక్ అండ్ లెర్న్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్’ పేరుతో ప్రారంభమైన ఈ సంస్థ, స్మార్ట్ఫోన్ విప్లవాన్ని అందిపుచ్చుకుని భారతీయ విద్యా వ్యవస్థలో సరికొత్త మార్పులు తెచ్చింది. ఆపై వచ్చిన కోవిడ్-19 మహమ్మారి సమయంలో స్కూళ్లు మూతపడి ఆన్లైన్ చదువులకు డిమాండ్ పెరగడంతో బైజూస్ వృద్ధి ఆకాశాన్ని తాకింది. విదేశీ పెట్టుబడిదారులు భారీగా నిధులు కుమ్మరించడంతో.. బైజూస్ అమెరికాతో పాటు ఇతర అంతర్జాతీయ మార్కెట్లలోకి దూకుడుగా విస్తరించింది. సుమారు 3 బిలియన్ డాలర్లు ఖర్చు చేసి ఆకాష్ ఎడ్యుకేషనల్ సర్వీసెస్, గ్రేట్ లెర్నింగ్, ఎపిక్ వంటి పెద్ద కంపెనీలను కొనుగోలు చేసింది.
కానీ ఈ వేగవంతమైన విస్తరణే కంపెనీ కొంపముంచింది. నవంబర్ 2021లో విదేశీ రుణదాతల నుండి తీసుకున్న 1.2 బిలియన్ డాలర్ల భారీ రుణమే బైజూస్ పతనానికి ప్రధాన కారణమైంది. ఆడిట్ చేసిన ఆర్థిక ఫలితాలను సమర్పించడంలో కంపెనీ తీవ్ర ఆలస్యం చేయడంతో అనుమానాలు మొదలయ్యాయి. చివరకు ఆర్థిక సంవత్సరం 2021 ఫలితాలు బయటకు వచ్చినప్పుడు, అందులో ఏకంగా రూ. 4,588 కోట్ల భారీ నష్టాన్ని చూసి పెట్టుబడిదారులు షాక్ అయ్యారు. పారదర్శకత లోపించడంతో డెలాయిట్ (Deloitte), బిడిఓ గ్లోబల్ (BDO Global) వంటి గ్లోబల్ ఆడిటింగ్ సంస్థలు బైజూస్ నుండి తప్పుకున్నాయి.
ఆస్తుల మళ్లింపు.. సింగపూర్ కోర్టులో శిక్ష!
2022 చివరి నాటికి కంపెనీకి, అప్పు ఇచ్చిన రుణదాతలకు మధ్యలో సంబంధాలు పూర్తిగా చెడిపోయాయి. లోన్కు సంబంధించిన సుమారు 533 మిలియన్ డాలర్లను (సుమారు రూ. 4,400 కోట్లు) సరైన సమాచారం లేకుండా రహస్యంగా వేరే చోటికి మళ్లించారని రుణదాతలు అమెరికా కోర్టుల్లో దావాలు వేశారు.
బ్రిటన్కు చెందిన ఒక లాజిస్టిక్స్ కంపెనీ ద్వారా ఈ 500 మిలియన్ డాలర్ల కంటే ఎక్కువ మొత్తాన్ని పలు డమ్మీ సంస్థల ద్వారా తిప్పి, సింగపూర్లోని ఒక కంపెనీకి చేరవేసినట్లు కోర్టు పత్రాల ద్వారా వెల్లడైంది. దీంతో సింగపూర్లోనూ చట్టపరమైన పోరాటం తీవ్రమైంది. ఆస్తుల వివరాలను, ‘బీఆర్ ఇన్వెస్ట్కో పీటీఈ’ (Beeaar Investco Pte) యాజమాన్య పత్రాలను వెల్లడించాలని సింగపూర్ కోర్టు ఆదేశించినప్పటికీ బైజూ రవీంద్రన్ ఆ ఉత్తర్వులను పాటించలేదు. ఈ కోర్టు ధిక్కరణ కేసులోనే తాజాగా ఆయనకు 6 నెలల జైలు శిక్ష పడింది.
క్రికెట్ జెర్సీ స్పాన్సర్షిప్ నుండి దివాలా వరకు..
ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఇన్ని వివాదాలు నడుస్తుండగానే, భారతదేశంలోనూ కంపెనీ కష్టాలు రెట్టింపయ్యాయి. జూలై 2024లో, బెంగళూరులోని నేషనల్ కంపెనీ లా ట్రిబ్యునల్ (NCLT) బైజూస్పై దివాలా ప్రక్రియను (Bankruptcy Proceedings) ప్రారంభించింది. ఆశ్చర్యకరమైన విషయం ఏంటంటే.. వేల కోట్ల అప్పుల్లో ఉన్న ఈ కంపెనీపై దివాలా ప్రక్రియ ప్రారంభమైంది కేవలం రూ. 158 కోట్ల బకాయిల కోసమే. ఈ బకాయిలు భారత క్రికెట్ నియంత్రణ మండలి (BCCI) కి చెల్లించాల్సినవి. ఏ క్రికెట్ స్పాన్సర్షిప్ అయితే ఒకప్పుడు భారత జెర్సీపై బైజూస్ను ఒక గ్లోబల్ బ్రాండ్గా నిలబెట్టిందో, అదే స్పాన్సర్షిప్ బకాయిలు చివరికి దాని దివాలాకు కారణమవడం గమనార్హం.
ఇదే సమయంలో 1 బిలియన్ డాలర్లకు కొనుగోలు చేసిన ‘ఆకాష్ ఎడ్యుకేషనల్ సర్వీసెస్’ లోని తమ వాటాను కాపాడుకోవడానికి బైజూస్ చేసిన ప్రయత్నాలను కూడా ట్రిబ్యునల్ తిరస్కరించింది. అక్కడ కూడా బైజూస్ వాటా 25.75 శాతం నుండి ఏకంగా 5 శాతం కంటే కిందకు పడిపోయే ప్రమాదంలో పడింది.
ఉద్యోగులు రోడ్డున.. రవీంద్రన్ ఆస్తి ‘శూన్యం’!
ఈ చట్టపరమైన వివాదాల వల్ల కంపెనీ దైనందిన కార్యకలాపాలు పూర్తిగా దెబ్బతిన్నాయి. సాధారణ ఉద్యోగులకు నెలల తరబడి జీతాలు అందలేదు, వేలాది మందిని నిర్దాక్షిణ్యంగా ఉద్యోగాల నుండి తొలగించారు (Layoffs) మరియు బోర్డు సభ్యులు పలువురు రాజీనామాలు చేసి తప్పుకున్నారు. ఒకప్పుడు 22 బిలియన్ డాలర్ల విలువ ఉన్న కంపెనీ వాల్యుయేషన్, ఇప్పుడు 1 బిలియన్ డాలర్ లేదా అంతకంటే తక్కువకు పడిపోయింది. ప్రముఖ బిజినెస్ పత్రిక ఫోర్బ్స్ (Forbes) అయితే బైజూ రవీంద్రన్ నికర ఆస్తి విలువను (Net Worth) అధికారికంగా ‘శూన్యం’ (జీరో) గా ప్రకటించింది.
అయితే రవీంద్రన్ ఇప్పటికీ ఈ ఆరోపణలన్నింటినీ తోసిపుచ్చుతూ, రుణదాతలే ‘క్రిమినల్ కుట్ర’కు పాల్పడ్డారని ఆరోపిస్తున్నారు. కానీ నిజం ఏంటంటే.. బైజూస్ పతనం అనేది కేవలం ఒక స్టార్టప్ పడిపోవడం మాత్రమే కాదు, ఇది భారతీయ స్టార్టప్ రంగానికి ఒక పెద్ద హెచ్చరిక. బలమైన కార్పొరేట్ గవర్నెన్స్, ఆర్థిక పారదర్శకత లేకుండా, కేవలం అప్పుల ఆధారంగా అడ్డగోలుగా విస్తరిస్తూ, కేవలం అగ్రెసివ్ మార్కెటింగ్ను నమ్ముకుంటే ఎంతటి సామ్రాజ్యమైనా కూలిపోక తప్పదని బైజూస్ కథ నిరూపించింది.